Tình trạng lập lờ trong kinh doanh hàng trang sức, bán đá nhái,
giả kim cương với giá kim cương gây thiệt hại cho người tiêu dùng (NTD) đã đến
mức báo động. Vậy làm thế nào để phân biệt kim cương và đá giả kim cương?
I. Tên gọi phân biệt của kim cương và các loại đá khác
Kim cương (Diamond):
Tên gọi của đá kim cương thiên nhiên, có cấu tạo là carbon nguyên chất với liên
kết cộng hóa trị hình tháp và có cấu trúc tinh thể lập phương hình bát diện.
Kim cương tổng hợp (Synthetic Diamond):
Có bản chất cấu tạo hóa học và các tính chất cơ lý - quang - hóa cũng giống như
kim cương, tuy hình dạng tinh thể được tạo ra có hơi khác với tinh thể kim
cương thiên nhiên nhưng điều khác biệt duy nhất là được tổng hợp trong phòng
thí nghiệm – hay nói cách khác là được chế tạo bằng một trong hai phuơng pháp
đặc biệt, yêu cầu kỹ thuật rất cao, là phương pháp Nhiệt Áp suất Cao
(HPHT – High Pressure High Temperature methode) và phương pháp Kết tủa Bốc
hơi Hóa học (CVD methode). Giá thành của loại kim cương tổng hợp này khá
cao, có thể bằng từ 1/5 đến 1/3 giá trị của kim cương thiên nhiên.
Kim cương tổng hợp đầu tiên được tạo ra từ năm 1954 và bấy giờ chỉ
có phẩm chất công nghiệp và kích thước cực nhỏ. Đến năm 1970, kim cương tổng
hợp mới có được đặc tính dùng làm trang sức nhưng phẩm chất còn hạn chế và mức
tiêu thụ chỉ vào khoảng 1% của thị trường kim cương trang sức. Phải đến năm
1999, những viên kim cương tổng hợp gần như không màu và đạt kích cỡ lớn mới
bắt đầu tham gia thị trường và được xem là một thách thức cho ngành nghiên cứu
và giám định đá quý cũng như người tiêu dùng trong việc phân biệt đâu là thiên
nhiên, đâu là tổng hợp.
Về mặt từ ngữ, các tổ chức Hiệp hội Thương mại Liên bang (FTC) và
Hiệp hội Nữ trang Thế giới (CIBJO) không chấp nhận các tên gọi:
diamond (kim cương) đơn thuần
hay
created diamond
(kim cương chế tạo)
Mà chỉ chấp nhận các thuật ngữ:
laboratory-created
diamond (tạm gọi là kim cương được chế tạo trong phòng thí nghiệm)
laboratory-grown
diamond (kim cương cấy)
man-made diamond
(kim cương nhân tạo)
Nhưng thuật ngữ khoa học được sử dụng thường nhất là:
Synthetic diamond
(kim cương tổng hợp)
Đá tổng hợp
hay đá thiên nhiên giống kim cương (Imitations hay Simulants)
Đá tổng hợp hay đá thiên
nhiên khi được chế tác theo hình dạng và kiểu mài của kim cương có bề ngoài
giống như kim cương – mặc dù về mặt bản chất vật liệu cấu tạo cũng như các đặc
tính cơ lý khác với kim cương – đều được gọi chung là đá nhái hay đá
giả kim cương (Imitations hay Simulants).
Các loại đá thiên nhiên có bề ngoài giống kim cương có thể
là:
Zircon: Zirconium Silicate
(ZrSiO4).
Sapphire: Một khoáng vật có tên
gọi chung là Corundum, có công thức hóa học là Aluminium Oxide (Al2O3).
Topaz: Một khoáng vật Silicat
của nhôm và Fluor, có công thức hóa học là Al2[SiO4](f,OH)2.
Beryl: Một khoáng vật có tên
là Beryllium Aluminium Cyclosilicate, công thức hóa học là Be3Al2(SiO3)6.
Thông dụng nhất là Aquamarine.
Các loại đá tổng hợp có bề ngoài giống kim cương có thể là:
YAG: Yttrium Aluminium (Y3Al5O12),
được tổng hợp từ năm 1970.
Galliant (GGG):
Gadoilinium Galium Garnet (Gd3Ga5O12), được
tổng hợp từ năm 1970.
Djevalith: (ZrO2
+ CaO), được tổng hợp từ năm 1977.
Fabulite: Strontium Titanate
(SrTiO3), được tổng hợp từ năm 1955.
Synthetic Rutile: loại đá được sản xuất trong phòng thí nghiệm.
Moissanite: (SiC), có các
đặc tính gần giống kim cương nhất, xuất hiện trên thị trường từ năm 1996.
Cubic Zirconia:
(ZrO2 + Y3O2), gọi tắt là đá CZ, là loại đá
giả kim cương thông dụng nhất từ năm 1977.
Ở thị trường Việt Nam, đá Cubic Zirconia là loại đá tổng hợp được
sử dụng ưa chuộng nhất để thay thế kim cương do tính chất quang học bên ngoài
rất giống với kim cương và nhất là giá rẻ nên được gắn trên trang sức đáp ứng
cho người tiêu dùng phổ thông.
Tuy nhiên, do tính chất hám lợi, một số nhà kinh doanh loại đá này
đã gắn tên gọi cho đá tổng hợp Cubic Zirconia (CZ) này là “kim cương nhân tạo”
và dùng một số đặc tính về quang học của kim cương cũng như quá trình nghiên
cứu chế tạo kim cương tổng hợp (như đã đề cập ở phần kim cương tổng hợp) để gán
ghép cho đá CZ nhằm mục đích bán với giá khá cao, gây sự nhầm lẫn và thiệt hại
cho người tiêu dùng.
Từ những thuật ngữ vừa nêu, tôi đề nghị tên gọi cho các loại đá
như sau:
- Đối với kim cương thiên nhiên, chúng ta chỉ dùng một tên gọi: kim
cương.
- Đối với loại kim cương được sản xuất trong công nghiệp mà bản
chất cấu tạo vật liệu là kim cương thật, ta phải gọi là kim cương tổng hợp.
- Đối với các loại đá nhái hay đá giả kim cương, tùy theo bản chất
mà ta gọi đúng tên, ví dụ đá CZ, đá moissanite, đá sapphire...
Và nếu như được gắn trên trang sức thì ta có thể gọi tên chung là đá trang
sức, đá thời trang...
II. Bảng so sánh cấu tạo và các tính chất cơ -
quang - lý của kim cương và đá Cubic Zirconia (CZ)
|
Kim cương
|
Đá cubic zirconia (CZ)
|
Cấu tạo hóa học
|
Carbon (C)
|
ZrO2 + Y3O2
|
Màu sắc
|
Không màu, vàng, nâu, lục (hiếm), xanh, đỏ,
cam, đen
|
Không màu(*)
|
Độ cứng
|
10
|
8,5
|
Chiết suất
|
2,417
|
2,18
|
Hệ số tán sắc
|
0,044
|
0,060
|
Tỷ trọng
|
3,52
|
5,50-6,0
|
Cát khai
|
Hoàn toàn
|
Không có
|
Vết vỡ
|
Vỏ sò đến mảnh vụn
|
Vỏ sò
|
Độ dẫn nhiệt
|
Rất tốt
|
Không dẫn nhiệt
|
Bề mặt chế tác
|
Rất bóng, cạnh giác sắc nét
|
Bóng, cạnh giác hơi
tròn, không sắc sảo
|
(*)Từ năm 2010,
Swarovkski đã tổng hợp các màu chính dùng cho đá CZ nhằm làm đa dạng sản phẩm
và thay thế cho kim cương màu
III. Về hình dạng - kiểu chế tác của kim cương
và đá CZ
- Đối với kim cương:
Hình dạng thông dụng nhất là mài dạng tròn (round shape) vì thích hợp với nhiều
loại trang sức thông dụng. Kim cương cũng thường được chế tác kiểu giác cúc
(brilliant cut). Đây là kiểu chế tác đã trải qua quá trình nghiên cứu và thử
nghiệm của nhiều thợ kim hoàn nổi tiếng trên thế giới – từ sự kết hợp hình dạng
và độ bền tinh thể, cho đến đặc tính quang học độc nhất vô nhị của tinh thể kim
cương như chiết suất và độ trong suốt cao – để đến nay chúng ta mới có được
những chuẩn mực về kiểu dáng cho kim cương. Với kiểu mài tròn giác cúc này,
viên kim cương trở nên rực rỡ, tăng sắc trắng và ánh chiếu mà không có loại đá
quý nào có được.
Những năm gần đây, bằng những thiết bị vi tính có phần mềm tính
toán hỗ trợ quang học, người ta đã chế tác những viên kim cương có hiệu ứng
quang học nhìn thấy trái tim - mũi tên (Hearts & Arrows), làm tăng sức hấp
dẫn cho loại đá quý độc tôn này.
- Đối với đá Cubic Zirconia:
Tuy chất liệu có nhiều đặc điểm không thể so được với kim cương, nhưng riêng
đặc tính quang học của loại đá này có nhiều điểm tương đồng với kim cương, tuy
chiết suất thấp hơn nhưng hệ số tán sắc mạnh đã làm cho viên đá CZ có màu sắc
rực rỡ dưới ánh sáng trời. Với kiểu cắt mài giống kim cương, đá CZ có thể làm
cho người ta thỏa mãn về sự giống nhau bên ngoài với kim cương, và điều đặc
biệt hơn, là do tính chất sản xuất công nghiệp nên giá thành rẻ, phù hợp với
nhu cầu của người tiêu dùng phổ thông.
Thêm vào đó, chỉ vài năm gần đây, cũng bằng những thiết bị vi tính
có phần mềm tính toán hỗ trợ quang học, người ta đã chế tác những viên CZ có
hiệu ứng mũi tên - trái tim, tăng thêm phần hấp dẫn cho loại đá này.
Nhưng cũng từ đó, những người kinh doanh nhập khẩu loại đá này đã
lợi dụng tính chất hiệu ứng quang học và tên gọi kim cương nhân tạo để quảng
cáo gây ngộ nhận cho người tiêu dùng rằng kim cương nhân tạo (thực chất là đá
CZ) hoàn toàn có đủ các đặc tính ưu việt của kim cương mà giá thành lại rẻ.
IV. Lưu ý về “Giấy giám định” của đá Cubic Zirconia trang sức
giống kim cương
1. Các “Giấy giám định” cho
đá Cubic Zirconium đều phải xác định bản chất vật liệu của đá là đá CZ và công
thức hóa học. Không dùng từ có chữ “kim cương” gây ngộ nhận cho người tiêu dùng
(như “kim cương nhân tạo”).
2. Kiểu mài và hình dạng
chế tác nên ghi rõ ràng. Ví dụ như mài dạng tròn, kiểu giác cúc (Round,
Brilliant Cut) chứ không ghi chung chung là mài kiểu kim cương (“Diamond Cut”).
3. Nếu viên đá được chế
tác để có hiệu ứng quang học mũi tên - trái tim (Hearts & Arrows) thì được
ghi ở mục ghi chú.
V. Các phương pháp phân biệt kim cương - đá Cubic Zirconium (CZ)
1. Thông qua tỷ trọng hay độ tương quan giữa
trọng lượng - kích thước viên đá
- Việc dùng công thức Scharffenberg (1931) cho kim cương rời mài
dạng tròn, giác cúc tiêu chuẩn sẽ giúp kiểm tra và phân biệt kim cương và đá CZ.
Trọng lượng (carat) = Đường kính (mm) x Đường
kính (mm) x cao (mm) x 0,0061
- Việc dùng cân đo tuổi vàng để biết được tỷ trọng viên đá (sp =
3,52) cũng là phương pháp tốt để nhận biết kim cương dù mài ở dạng nào.
Tỷ trọng = Trọng lượng cân khô / (Trọng lượng
cân khô – Trọng lượng cân nước)
+ Nếu tỷ trọng tính ra được gần bằng 3,52 thì đó là kim cương
+ Nếu tỷ trọng tính ra được bằng 5,50-6,0 thì đó là đá CZ.
- Thuận tiện nhất là dùng bảng đối chiếu tương quan kích thước
- trọng lượng của kim cương mài tròn, giác cúc đúng chuẩn để xác định có
phải là kim cương hay đá CZ.
2. Thông qua khảo sát độ cứng viên đá bằng việc
dùng giấy nhám corundum
Độ cứng của kim cương là 10, độ cứng của đá CZ là 8,5, còn giấy
nhám loại tốt, được gắn lớp bột corundum độ cứng 9, nên khi mài giấy nhám lên
bề mặt kim cương sẽ thấy không bị trầy xước, trong khi chà giấy nhám lên viên
đá CZ sẽ làm viên đá bị mờ, trầy.
3. Thông qua độ dẫn nhiệt bằng việc dùng Multi
Tester
Do tính dẫn nhiệt của kim cương cao gấp từ 400 – 500 lần đá CZ,
hơn cả vàng, bạc, đồng và bạch kim nên chỉ với dụng cụ Presidium Multi Tester,
ta có thể nhận ra kim cương với CZ cũng như các loại đá khác dễ dàng. Tuy
nhiên, việc sử dụng phải tuân thủ đúng nguyên tắc sử dụng mới cho kết quả chính
xác và tin cậy.
4. Thông qua khảo sát trên kính hiển vi hay lúp
10x - 14x
Với những người được đào tạo để sử dụng lúp và kính hiển vi, việc
nhận ra kim cương và đá CZ không mấy khó khăn.
VI. So sánh tương đối giữa kim cương - kim cương tổng hợp và đá
trang sức CZ (các đại lý kinh doanh gọi là “kim cương nhân tạo”)
- Về mặt ý nghĩa, kim cương thiên nhiên có những yếu tố đặc biệt
mà đá CZ không hề có:
+ Kim cương thiên nhiên được hình thành trong quá trình tự nhiên
hàng triệu năm dưới lòng đất, dưới áp suất và nhiệt độ rất cao, và do quá trình
phong hóa để phún xuất theo núi lửa hay tích tụ trong những vùng trũng.
+ Kim cương thiên nhiên mang những tì vết hay đặc tính tự nhiên mà
vì đó nó trở nên bí hiểm và mang một yếu tố tinh thần mà viên đá CZ không hề có
được.
+ Việc tìm ra để khai thác, tốn bao mồ hôi, công sức của những thợ
đào mỏ, thợ kim hoàn, để rồi những nhà kinh doanh tuyển chọn, giám định, định
giá và đến lượt người chủ sở hữu phải có duyên ngộ mới mua về cùng với trang
sức. Đó là cả một quá trình mang yếu tố tinh thần không gì có được.
- Về mặt chất lượng, bằng những tính chất, đặc điểm ưu việt như độ
cứng, độ trong suốt, màu sắc và độ sạch hiếm có khi chọn mua, viên kim cương
khi hoàn thiện sẽ có độ bóng cực cao, ít trầy xước bởi những va chạm thông
thường, ánh chiếu rực rỡ, không thay đổi bản chất theo thời gian.
- Về mặt giá trị, kim cương vẫn giữ giá trị theo thời gian và ngày
càng tăng lên theo nhu cầu của con người. Việc bán lại cũng dễ dàng và xem như
là một phương tiện vừa trang sức, vừa giữ giá.
Đối với đá Cubic Zirconium,
ngoài đặc điểm tán sắc mạnh và ánh chiếu giống kim cương, giá thành rẻ cũng là
điểm thu hút người tiêu dùng. Tuy nhiên, về mặt tinh thần, viên đá CZ chỉ là
viên đá công nghiệp được sản xuất hàng loạt, do vậy tuy rẻ, nhưng không quý,
hiếm. Về mặt chất lượng, viên đá khi lên trang sức sẽ chỉ giữ vẻ đẹp trong thời
gian ngắn vì tính dễ trầy xước, vỡ mẻ. Thêm vào đó, thay vì mua đúng giá trị
của nó, bằng những quảng cáo gây ngộ nhận cho người tiêu dùng với mục đích tăng
giá, người dùng đã phải mua với một giá khá cao so với giá trị thật của nó gấp
từ 100 đến 200 lần.
NGUYỄN THÀNH NGHIÊM
Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Giám Định SJC Chợ Lớn
